DAKULON NA AN NAKABASA kan istoryang Helen of Troy sa mitolohiyang Griego. Tibaad ngani dorodoble pa an pagbasa sundo pagheling sa pelikula kan istoryang ini. An istoryang Daragang Magayon sa leyenda kan Bulkan Mayon muyahon man pagdangogon kan mga Albayano. Ini mga istorya ki pagkamoot. Istorya ki aragawan sa pagkamoot kan sarong magayon na babayi. Istorya kan mga angag. Angag an mga lalaking nag-aaragawan sa sarong babayi susug sa diksyunaryu ni Fray Marcos de Lisboa, OFM.

Sa mga istoryang ini may nangyaring mga giyera. Nagadan an kontrabida. Gadan man sagkud an bida. Sa Daragang Magayon sagkud su pig-aaragawan nagadan pa.

Igwa ki sarong istoryang Albayana na umagid sa Helen of Troy siring man sa Daragang Magayon. Lingaw o dai aram kan mga Albayano an istorya alagad duman sa Laoang, Samar rumdum pa ini. Nakaukit sa memorya kan mga taga-Laoang. Sa istoryang ini daing nalawos na giyera, daing nagadan. Pigdurudiitan sana. Ini an istorya ni Datu Dumaraug, maisog na pamayo kan sarong duluhan o tibaad kahadian gayod sa probinsyang kun apudun ngunyan Albay. Aki pa ako kan enot na nadangog ko an manungud kay Dumaraug. May nabasa man na diit. Nalingawan. Pinarumdum kan naunambitan si Dumaraug sa sarong istoryang nabuklitan. Ngunyan saku-yang pighugid kun siisay ining si Dumaraug, kun ano an nangyari sundo ngani na natuparan ko an mga isinurat na istorya kan Kastilang prayle na si Francisco Ignacio Alcina, S.J., (Alcina, 1668; Baltazar, 1962; Kobak, Fernandez, 1978-1985) dangan kan Amerikanong si William Henry Scott (Scott, 1994).

Kulibat, saen daw digdi sa Albay su duluhan o kahadian ni Datu Dumaraug? Silensyo an istoryang isinurat ni Fray Alcina. Sinabi sana duman na taga-Albay si Dumaraug. Ngunyan na mga panahon an mga Albayanong  may bitbit na apelyidong Dumaraog, bako na Dumaraug, magkakakura sa banwaan kan Daraga. Taga-Daraga si Datu Dumaraug?

Sa saiyang Historia de los Indios de Bisayas na inadalan man kan mga Padi na sara Victor Baltazar, Cantius Kobak buda Pablo Fernandez, dangan kan iskolar buda historyador na si William Henry Scott, isinurat ni Alcina na nadangog niya an istoryang “Bingi kan Lawan”; istoryang dai naparâ sa memorya kan mga tagbanwa kan Samar.

An istorya nangyari nagkapirang taon bago mag-arabot su mga Kastila digdi sa nasyon. Sa nadangog ni Fray Alcina, saiyang nasàbotan na an bilog na isla kan Samar inapud kan mga suanoy na tagbanwa na Lawan o Lawang. Sa modernong panahon, an Lawan o Lawang iyo na an ginamit na ngaran kan sarong banwaan; su ispeling naging Laoang (Balerite, 1996). Gamay ni Fray Alcina an historya dangan mga istorya manungud sa Samar ta nag-estar siya duman ki tolong pulu may walong (38) taon, puun 1634 sagkud 1674. Nasàbotan buda napag-adalan niya ki soysoy su taramon kan mga tawo. Nagamit niya an taramon arog sa pagtaram kan mga tagbanwa. Dakul na panahon an saiyang itinao sa paninirbihan lalo na sa duluhan kan Palapag.

Bago pa an Laoang itinaong pangaran sa banwaan, saro nguna ining duluhan na pig-apud na Makarato. Naunambitan ni Mons. Gaspar Balerite na an ngaran na Laoang bako man hale sa “lawag.” An Laoang na isinurat sa mga mapa kan 1800’s bilang “Lawang,” puwedeng iyo an inapud kan mga nakasampot na mga Indonesian sa isla. Sa Isla kan Sumatra, na ngunyan parte kan Indonesia, igwa ki sarong lugar na kun apudun Bukitlawang harani sa Danaw Toba. An mga Samareño, sabi ni Mons. Balerite, igwa ki gawe na pahalipoton an mga taramon na nagresulta ngani sa ngaran na gamit na ngunyan, Laoang, gikan sa Bukitlawang na pinahalipot sa Lawang.

Kan madangog ni Fray Alcina an istorya nara Datu Karagrag buda kan saiyang agom na si Bingi dangan an sarong datu kan Albay na si Dumaraug, saiyang nareparo na presko pa sa girumdum kan mga taga-Lawang  su mga pangyayari. Malâ ta si Fray Alcina igwang nakahoron na mga taga-Lawang na mga manungud o partidaryo kan mga imbuwelto sa mga pangyayari. Naisurat niya na dai pa ngaya nahahaloy, igwa siyang tinabangan na pamilya sa paglubong kan sarong pamayo kan nasabing isla. Su gadan nag-edad ki lapwas pitong pulung (70+) taon na. Naaraman ni Fray Alcina na su mga magurang kan depunto buruhay na kan mangyari su pagdayu dangan pigmawot na pag-atake ni Dumaraug sa Makarato tanganing agawon si Bingi.

Su depunto, na pigtabangan ni Fray Alcina na ilubong, igwa ki aking lalaki na padorodobleng nagsabing nadangog niya an istorya ni Dumaraug. Taod-taod ipigsaysay niya kay Fray Alcina an bilog niyang aram kasabay an mga detalye arog sa mga isinurat kan prayle, (Alcina 1668a, 4:20-23).

SIRING KAINI SU mga pangyayari. Nakaabot sa kaaraman ni Datu Dumaraug, pamayo kan sarong lugar na kun apudun ngunyan Albay, na igwa ki magayonon na babayi duman sa Makarato, sa ibong kan nag-aarimburong na dagat. An ngaran kan babayi, Bingi, midbid man na Bingil. Duman sa Makarato an boót sabihon kan Bingi o Bingil sarong babaying dai pa lamang nadutdut o sarong babaying dusay an buhay sa saro sanang lalaki. Anas omaw sa gayon dangan pagkababayi ni Bingi an nadadangog ni Dumaraug sagkod may suminikad na pagmawot sa saiyang daghan; may nag-alimpasay na idaw sa saiyang abenturosong paghorop-horop. Binalu niyang mangalagkalag sa palibot kan saiyang nasasakupan tibaad makakua ki puwedeng makaarog kay Bingi. Sinugo niya an saiyang mga kaugos na mga tawohan na magreparo ta tibaad may dai siyang naheling. Dai sindang nasiripan.

Susug sa mga narumduman kan mga taga-Lawang, si Bingi dakulon ki mga marahayon na mga gawe dangan igwa ki marahayon na boót siring man ugali laen pa sa saiyang gayon na ipigrorokyaw kan saiyang mga kahimanwa. Gabos nang birtud dangan bansay ititao saiya. (Dai napaghugid ni Alcina kun saen sa Samar gikan ining si Bingi. An ukod niya, taga-iraya si Bingi sa lugar na pig-aagihan kan Salog Catubig. Aki siya kan sarong pigmimidbid na  kagduluhan o pamayo kan lugar na ito.)

Bako na daraga si Bingi. Agom siya ni Datu Karagrag, an puun kan banwaan o pamayo kan Makarato. An pagkaminootan kan duwa bantog sa bilog na nasasakupan ni Karagrag; sa interong Lawang man ngani. Dusay an buhay kan duwa sa lambang saro. Maogma su saindang pag-iba-iba. Marahayon an pagpasinunud-sunudan.

An mga osipon buda huring-huding manungud sa gayon buda matanos na pagbuhay dangan pagkatawo ni Bingi gabos nakakaabot kay Datu Dumaraug. An mga istorya manungud kay Bingi naging gari mga pangaturugan na nagpapaalimpasay saiya sa kamatangaan. Si Dumaraug na bantog na poderoso, dakul ki mga tawohan na may bagsik sa pakigiyera. Saro siyang puun ki dakulang banwaan; banwaan na may pigsasabi, mauswag. Kun nadadangog pa sana an saiyang ngaran kan siisay man na boót niyang sakyadahon, pipangruluya tolos. Pigtatarakigan. Tolos namamatean an pagkadaog. Dumaraug, boót sabihon nakakadaog, ganador. Sa ngaran pa sana nakabentahe na.

Daing mapamugtakan su pagmawot ni Datu Dumaraug na mapasaiya si Bingi, bayai pa kun agom siya ni Karagrag. An saiyang daghan anas Bingi an ipigsusuriyaw. Sa lambang gios, Bingi; sa biglang heling, Bingi. Nadadangog niya sa hagawak kan dagat an boses ni Bingi, pig-aapud an saiyang ngaran.Nasisiripan niya sa mga darakulang puun kan dangkalan an anino ni Bingi, nakikipagtaguan saiya. Daing minalapwas na oras na wara an Bingi sa saiyang dagamdam. Tolos siya nagdesisyon na dumanon si Bingi; makigiyera kun kaipohan. Aagawon niya si Bingi kay Karagrag. Gadanon si Karagrag kun kaipohan. Si Bingi gusto niyang mapasaiya, makairibahan, maging agom.

Nagmando si Datu Dumaraug na ihanda an abot sa sanggatos sa saiyang mga caracoa, joanga, biroco, buda iba pang mga sakayán, dangan naglayag pasiring sa Lawang. Binalyo an peligrosohon, nag-aarimborong na dagat sa tahaw kan saiyang kahadian dangan duluhan ni Karagrag. An dagat na ini inapud kan mga Kastila na Embocadero. Orog na midbid ngunyan sa ngaran na San Bernardino Strait. Kadagatan na pigkakatakutan kan mga marinero na lunad ki darakulang bapor o maging saradit na paraw. Dai nahaloy saiyang natanaw an isla kan Lawang, naaninaw an duluhan kan Makarato.

Nasustuhan su mga tawo sa Makarato kan masirip an paingustong mga layag, paingustong mga sakayan. Suminikad sa saindang mga daghan an sig- nos kan maraot na nagdadangadang. Nagkaburukag sinda sa dai piglalaoman na pagsakyada ni Dumaraug kairiba an dakulon niyang mga tawohan. Haba- gat kan panahon na ito, gari mga bolod kadarakula su mga okol. Paborable sa paglayag pasiring sa Lawang alagad gari pasipara ni Dumaraug na an lugar na saiyang dudumanan dipisilon sâwangan dara kan makusug na paros da-ngan nagtatapis na mga okol.

Sàbot ni Datu Dumaraug an ugali kan dagat; an mga peligrong bitbit kan habagat. Dai siya nagbaló na dumagos sa sâwangan kan Makarato. Su ginibo niya, nagtuntun siya ki angkla harani sa baybayon kan lugar na kun apudun ngunyan Rawis. Marhay su lugar na saiyang napili. Pino su mga baybay, daing mga sapaw, kalmado an dagat sa lugar dara kan sarong isla sa may entrada pasiring sa baybayon. Duman sa isla minapasâ su darakulaon na okol na dara kan  nag-aaburidong habagat; dai na minahapwak sa mga baybayon kan Rawis. Toninong su dagat sa lugar na saiyang napiling duungan. Ugaring harayo sa lugar na boót niyang dumanon.

Toom ni Fray Alcina an Makarato ta binisita niya kan 1640 (Balerite, 2011). Naisurat ngani ni Fray Alcina na sa ibong kan Rawis, sa Isla kan Lawang, igwa ki sapaw na nakasugpon sa sarong halangkaw na bakuntod na gapo, marhay kabakilid kan nasabing istruktura. Dai kàyang basta tukadon na daing mangyayaring diskuwido. Gari ngani sarong lanob na tuyung ibinugtak . . . . Sarong natural na balwarteng marhay kahalangkaw na pinasigurohan pa ki hararom, mahiwas na mga tingib na nakapalibot sa tolong gilid kaini. An ika-apat na gilid naulangan ki garing mga palisadang mga matagason na tablon. Dangan, sa sarong lado kan dakulang gapo igwa ki kataning na sâwangan na may hayakpit na baybayon. Ini su lugar na dinuungan ni Dumaraug, (Alcina, 1668; Baltazar, 1962; Kobak, Fernandez, 1978-1985)].

Hale sa lugar na ito, nagsugo si Dumaraug ki mga katiwala, lunad sa sarong falua na binaderahan kan tanda ki katoninongan siring man nagbaba- yabay kun ano su saiyang tuyu—si Bingi!

An mapasaiya an magayonon na babayi iyo an pigbulnotan niya ki kusug-boót na lapwasan an ano man na kadipisilan. Kun mapasaiya si Bingi, mauli siya sa saiyang lugar na daing gigibohon na pagsakyada, daing mabolos na dugo, daing magagadan. Magigi siyang amigo dangan protektor kan duluhan kan Makarato.

Aram kan kadaklan kun saen antos an puwersa ni Dumaraug. Bantog an saiyang isog. Nakaibong ngani tolos sa nag-aarimburong na kadagatan na daing diskuwido. Kun itatao an mawot ni Dumaraug, magiging bentahe para sa mga taga-Makarato ta sinda magiging amigo niya, mapapasainda an saiyang pagsurug, magkakaigwa ki pagkakatakotan an saindang mga kaiwal. Dai ki magkukusug-boót na magparibok ta daing sukol an balôs na saindang aanihon.

DAI KINULBAAN SI KARAGRAG sa boót mangyari ni Dumaraug. Ipinaheling niya an saiyang kahandaan sa kun ano an gigibohon kan dayu. Tinawan pa niya ngani ki marahay na pag-istimar su mga sinugo na maghampang saiya. Kinahoron sa mahuyong boót, sa mabòot na boses. Ipinaheling an pagkatawong tatao magrespeto.

Kan naaraman ni Bingi su mga nangyayari buda su tuyu ni Dumaraug, hinampang man niya su mga sugo dangan daing duwa-duwang sinabihan na siya nasorpresa na dahil sana sa sarong sadit o bako man importanteng bagay kaipohan pa magpaheling ki puwersa buda isog, maglutsar ki dakulon na mga sakayán, magpuun ki madugong giyera si Dumaraug.

Sa kinarambiyohan ki mga taramon, sinabihan ni Bingi su mga sugo ni Dumaraug na dai siya ki masasabi kontra kay Karagrag; na dai niya ini ikakambyo sa kun kay siisay pa man maski na orog na poderoso o mayaman pa kaysa sa saiyang agom. Sagkod na siya buhay, dai niya maisip na bayaan o masiblag kay Karagrag, duun na dugang ni Bingi. Ibinayabay niya an sarong daing kaarog na pagkamoot sa saiyang agom. Alagad, hulit niya sa mga sugo ni Dumaraug, kun warang suwerteng mapasakamot siya ni Dumaraug bilang prisonera, sàboton ngaya kan saindong pamayong si Dumaraug na puwede niya siya madara dangan pagmandohan bilang esklabo alagad na siya gibohon na sarong agom niya, dai niya nanggad maaku. Siya nakahanda na magadan lugod, maghugut kun kaipohan. Maliwanag su saiyang saboót. Daing kaarog an pagkamoot niya kay Karagrag. Basted si Dumaraug.

Sa nadangog na mga ngayo-ngayo ni Bingi, orog nagkusug su boót ni Karagrag. Dangan pinasabihan niya si Dumaraug na siya anion sana, naghahalat kasabay an saiyang mga nakaansyas na mga tawohan na handa magdepensa.

Inako ni Karagrag sa mga sugo ni Dumaraug na gayod diit man sana sinda; diit man sana an saiyang mga gerero kun ikukumpara sa puwersa ni Dumaraug. Alagad, saiyang tinawan ki duun, an lambang saro dai nagkukulang sa tibay dangan bagsik; nakaposte na ngani sa mga lugar na kaipohan nindang bantayan, depensahan. Kun hahagyaton sinda sa sarong giyera, gigibohon ninda an saindang kaipohan gibohon, dugang ni Karagrag. Kun sinda daogon, makukua ni Dumaraug an saiyang agom dangan an saiyang mga pagrugaring sagkud ngani an bilog niyang mga nasasakupan na duluhan. Kun si Dumaraug an madaog, mabalik siya sa saiyang banwa na daing dara. Iyan kun makadulag siyang buhay, hulit ni Karagrag.

Sa mga simbag na nakua ni Dumaraug, siring man sa napagmasidan niyang kadipisilan kun magsakyada siya na gamit sana an mga garud buda mga panagang o borokil siring man limitadong mga pana, nagduwang-isip siya. Nasàbotan niya tolos na an kamugtakan kan saiyang puwersa daing pagkaiba sa pating na nakalaog sa bonoan. Naging kasurog ni Karagrag su habagat. Tinalikudan ni Dumaraug su Makarato. Naglayag pabalik sa Albay.

Dai sinabi sa istorya kun tinawan ki respeto ni Dumaraug su mga pagmàte ni Bingi o su pagkaminootan ninda kasi Karagrag. Sa istorya nagluluwas na nagdesisyon si Dumaraug na dai niya isusugal an buhay kan saiyang mga tawohan. Huminale, nag-uli si Dumaraug na dai man lamang ngani nasiripan su gayon ni Bingi. Dai ngani namate su nakakadagkang boses na saiyang nahihinirib sa lambang hapwak kan okol sa sapaw, nag-aapud kan saiyang ngaran. Liwat binalyo an nag-aalimbukay na dagat na pigbubukag kan makuring habagat. Dai nakua su pigmamawot kan saiyang puso. Pinabayaan niya sara Karagrag dangan Bingi. Iwinalat sainda an kaogmahan, an saindang toninong na pagkaminootan.